Over kalkoenmoeders, olifantenpaadjes, belletje trekken en een taartschep

“Meer dan cijfers” is de slogan die Hofmeier dient te onderscheiden van andere financiële en organisatorische dienstverleners, en als je een seminar over Ethiek & Soft Controls organiseert dan ben je inderdaad aardig op weg naar wat er schuilgaat achter die cijfers. Involve Ethics woonde het seminar bij met pen en papier in de aanslag, klaar om een kritische beschouwing te leveren op wat zich die middag zou afspelen. Dit is de longread, voor de shortread klik hier.

Het publiek bestond veelal uit (financiële) professionals werkzaam bij woningcorporaties, een sector die nog wel eens flink in de belangstelling staat. Ook het merendeel van de sprekers heeft zijn sporen verdiend in de wereld van de woningcorporaties en/of financiële wereld, en dit is direct mijn grootste punt van kritiek op een inhoudelijk sterk seminar. Het is namelijk heel lastig om een veelomvattend en abstract concept als ethiek op een onafhankelijke wijze onder de aandacht te brengen. Gecombineerd met ‘soft controls’ (een concept waarover ook nog geen volledige consensus bestaat) dreigt het gevaar van een (te) eenzijdige benadering. Gelukkig trapt Gert de Jong, docent aan de HvA de middag af met een ouderwetse spoedcursus aristoteliaanse deugdethiek - de filosoof in mij was blij. Gert werkt met zijn onderzoeksgroep aan een tool voor het meetbaar maken van soft skills in het MKB; een paradoxaal gegeven dat hij zelf ook onderkent. De professionele markt en de wetenschap vragen er om dat alles meetbaar wordt gemaakt - maar in hoeverre ethisch handelen en moraliteit zich meetbaar laten maken, blijft een heet hangijzer. Alle (neuro-)wetenschappelijke benaderingen ten spijt, laat ethiek, ons geweten, onze overtuigingen en ons gedrag zich nu eenmaal niet vangen in cijfers en modellen. Dat maakt het sturen op ethisch gedrag ook zo lastig: het tot stand brengen van de juiste omstandigheden plus het blijvend aanspreken van de intrinsieke motivatie bij mensen om het juiste te doen. Het lijkt een simpele formule, maar dat is het niet.
Toch geven Gert en de overige de sprekers van de middag, Gert-jan Spenkelink, Frans Bovenschen, Karin Rosielle en Grethe van Geffen allen bruikbare tips en tricks om ethiek en soft controls op een concrete manier in je organisatie te integreren.

Krassen in de geest

Wat dacht je bijvoorbeeld van de olifantenpaadjes in onze geest, die Gert de Jong, docent en onderzoeker aan de HvA, verbindt met de deugdethiek van Aristoteles. Hoe dan? Neem bijvoorbeeld gras. Als je maar vaak genoeg een bepaalde shortcut neemt, wordt het gras eerst plat, sterft vervolgens af en zo wordt de genomen route vanzelf een paadje. Zo werkt het ook met je karakter. Ethiek is dus niet per sé het ‘binnen de lijntjes kleuren’, zoals mensen neigen te denken, maar het is het bewandelen van jouw eigen weg - die als je hem maar vaak genoeg neemt, jouw geest bekrast - en daarmee je karakter bepaalt. Zorg dus dat die weg er één is die ook op de lange duur goed voor je is. En ja, meestal is dat toch wel de ethisch verantwoorde middenweg. Polderen op z’n aristoteliaans.

Wat hebben kalkoenmoeders, kalveren en vuurpijlen met elkaar gemeen?

Dat de aandacht voor karaktervorming en gedrag gemakkelijk verslapt, illustreert Gert-jan Spenkelink van Scope&Skills met het aansprekende voorbeeld van de kalkoenmoeder en haar kuikens. Zolang die piepen houdt moeder ze in het oog en beschermt ze ze - maar vallen ze stil, dan zijn ze een gemakkelijke prooi voor hun aartsvijand, de bunzing.
Zo zouden wij mensen dus beter continu aandacht kunnen hebben voor ethiek, in plaats van stil te zijn en pas in te grijpen als het al mis is gegaan. Om nog maar even in de dierensfeer te blijven: ethiek pas aandacht geven als het misgaat, is alsof je de put dempt nadat het kalf al verdronken is. Overigens signaleerde ik al een hele tijd geleden dat ethiek telkens als een vuurpijl oplicht en weer uitdooft, maar langzaamaan een fakkel lijkt te worden, zoals je hier kunt lezen.

De taartschep

Één manier om ethiek blijvend onder de aandacht te houden, is door symboliek in te zetten, zoals Karin Rosielle deed toen ze als bestuurder van een woningcorporatie actief was. Een secretaresse was bezorgd naar haar toe gekomen na een overleg waarin bepaald was dat relatiecadeau’s niet meer mee naar huis genomen werden door het bestuur. De secretaresse vertrouwde haar toe dat ze de cadeau’s altijd aan de bestuurders mee had gegeven, maar dat er één keer een taartschep bij had gezeten die ze erg mooi vond. Ze had gevraagd of zij die mocht hebben, en had de taartschep zo al jaren in huis. Zo stond zij met die schep en een flinke dosis gewetenswroeging in Karin’s kantoor: ze wilde hem teruggeven. Karin besloot dat deze schep het symbool werd voor integriteit binnen de organisatie: een tastbare reminder die normen en waarden zichtbaar moest houden.

Blijvend werk aan de winkel

Maar die normen en waarden, die zijn niet (meer) zo vanzelfsprekend als je misschien zou denken, zo leren we van Grethe van Geffen, directrice van Seba Cultuurmanagement. Door individualisering, globalisering en de toenemende transparantie en beschikbaarheid van kennis, is de wereld van normen en waarden flink opgeschud. Iedereen heeft een mening, iedereen kan van alles opzoeken, en culturen met verschillende normen, waarden en gebruiken botsen in het bedrijfs- maar ook privéleven. Bovendien zijn we ons continu zó van elkaar bewust dat we meer bezig zijn met reageren op anderen, dan met zelf ons eigen pad bewandelen (denk ook aan de olifantenpaadjes!)
Dat we moeite moeten doen om met het veranderde normen- en waardenklimaat om te gaan, staat buiten kijf. Maar, benadrukt Grethe, de omgeving moet wel aan een aantal voorwaarden voldoen om ons in staat te stellen ethisch te handelen. Ze benoemt een tragisch voorbeeld; de managers die zij trainde in Malawi. Deze professionals waren uitstekend in staat om te beoordelen wat goed en fout is, maar in een omgeving waarin iedereen corrupt is, gooi je je eigen glazen in als jij als enige niet meegaat in de corruptie. Voor organisaties in Nederland en Europa geeft Grethe als tip dat het leerproces op het gebied van soft controls op drie niveaus moet plaatsvinden: individueel (zelf je verantwoordelijkheid kunnen, willen en durven nemen) - op groepsniveau (afspraken maken over (on)gewenst gedrag) en op organisatieniveau (ruimte scheppen voor verantwoordelijkheid, juist gedrag belonen, transparantie bevorderen. Bovendien moet het leren een continu proces zijn. Als het namelijk stopt zodra het gewenste gedrag is aangeleerd heeft het op de lange termijn geen enkele zin. Een ‘lerend klimaat’ zorgt ervoor dat de machtsbalans blijvend verandert en daarmee de cultuur een ethische, meer integere cultuur wordt.

De 'rechercheur' van de woningcorporatiewereld

Interessant zijn ook de belevenissen van Frans Bovenschen, een professional met bijna 40 jaar ervaring als (forensisch)onderzoeker, integriteits- en fraudedeskundige en adviseur voor talloze woningcorporaties. Als een soort rechercheur onderzoekt Frans hoe het zit als hij een aanwijzing krijgt dat er iets niet in de haak is, en volgt daarbij ook zijn onderbuikgevoel, dat een goede richtinggever is gebleken. Hij ondervraagt, sorry, interviewt de betrokkenen en weet daarover boeiend te verhalen. Vooral het scheppen van een veilig gespreksklimaat is cruciaal als je wilt dat mensen open en eerlijk (durven) zijn. Net als Grethe benadrukt ook Frans het moeilijk te overschatten belang van de omgevingsfactoren, die bepalen of fraude al dan niet plaatsvindt. En hoe zit het eigenlijk met de onafhankelijkheid van een vertrouwenspersoon: is een extern vertrouwenspersoon die je inhuurt bij de arbodienst wel echt zo onafhankelijk wanneer dit dezelfde arbodienst is als waar je als bedrijf je verzuimverzekeringen hebt lopen? Terechte kritische vragen die Frans stelt en waar zeker het laatste woord nog niet over gesproken is.


Het lot van klokkenluiders

Ook wordt gesproken over een onderwerp dat erg tot de verbeelding spreekt: klokkenluiders. Frans Bovenschen vindt ‘klokkenluider’ een afschuwelijk woord en wil daar het liefst een ander woord voor hebben. Zeker in de afgelopen jaren toen grote schandalen als de bouwfraude, zorgfraude en wikileaks door klokkenluiders naar buiten zijn gebracht, hebben we allemaal kunnen volgen hoe het met hen afliep. Julian Assange (WikiLeaks) is nog altijd ondergedoken, Ad Bos (bouwfraude) gemarginaliseerd, gezin kapot, leven kapot, en Arthur Gottlieb (zorgfraude) is dood door zelfmoord. De onderzoekster Marianne van Ooyen (klokkenluidster Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatie Centrum) roept op om vooral geen melding te doen, aangezien sinds haar melding alle mooie en interessante klussen aan haar neus voorbij gaan. Als een paria wordt ze gemeden in het onderzoeksveld. En de klokkenluider die misstanden binnen de IND meldde is door die dienst geschorst, die zaak loopt nog. Nee, het lot van een klokkenluider is bepaald niet fraai. Zelfs het Huis voor Klokkenluiders zelf, een onderzoeks- en adviesorgaan dat de overheid oprichtte naar de gelijknamige wet die werd aangenomen in 2016, heeft al de nodige reorganisaties achter de kiezen als gevolg van een terugtredend bestuur door onvrede en frustratie over onderzoeken die maar niet worden afgerond. Het moge duidelijk zijn: het concept ‘klokkenluider’ is besmet. Ik begrijp dus wel waarom Frans pleit voor een nieuw woord, dus gooi ik maar meteen een balletje op.

Klokkenluider in de 21e eeuw

Misschien is ‘lichtbrenger’ iets teveel gelieerd aan een godsdienstig concept, en is klikspaan toch net wat te kinderachtig of negatief. Een neutraler woord dus graag.
Wat te denken van transparantiebevorderaar of integriteitsproponent? In een lossere stijl zijn ‘belletjestrekker’ of ‘aap-uit-de-mouw-haler’ termen die de lading wat minder ongemakkelijk maken, maar wellicht weer niet serieus genoeg nemen. Misschien moeten we dan maar juist, geheel in lijn met zowel de trend van disruptie alsook de veramerikanisering van ons Nederlands gaan voor een klinkende meerwoordige term: zoiets als …… (tromgeroffel) …… Disruptive Change Initiator. Af te korten tot DCI. Frans, wat vind je ervan, zit er iets bruikbaars bij?



Marlie van der Heijden is bedrijfsethicus en manager. Involve Ethics helpt organisaties om ethisch leiderschap op een fundamentele manier in de organisatie te integreren. Loopt jouw organisatie aan tegen hoog ziekteverzuim, een matige werksfeer of problemen met verandertrajecten? Vraag dan gratis en vrijblijvend een adviesgesprek aan via marlie@involve-ethics.nl




Bronnen:
Misstanden IND
NRC - "Klokkenluiders kunnen maar beter hun mond houden"
NRC - Crisis in het Huis voor Klokkenluiders